“Bakmak ve Görmek” gündelik hayatta hepimizin yaşamını, hayata bakışını belirleyen Nurullah Ataç’ın okul sıralarında belleğimize işleyen önemli denemelerinden birisi. Her gün geçtiğiniz yerlere bakıp geçerseniz, hissedemezsiniz, görmek, fark etmek, bilince çıkartmak ayrımına varmak, işte bir şeyin derinliğine inmek bu. 

Her gün Kavaklıdere’de Kuğulu Park’ ı geçip Kavaklıdere'de bulunan üzüm bağlarının sermayeye yenik düştüğünün kanıtı olan Karum İş Merkezine doğru ilerlerken, bir anda ana caddeden kopan çekme mesafesiyle sizi içerisine alan, kimi zaman bakıp geçtiğiniz, kimi zaman görüp, derinliğine girdiğiniz büyük sütunlar üzerinde yükselen yapı Hayat Yapı Kooperatifi tarafından yaptırılan, İran Caddesi No:17 de bulunan Hayat Apartmanı’dır.  

Hayat denilince, önce nefes alıp vermenin, yaşadığınızın göstergesi hayat, geliyor aklımıza. Sonra hiç unutulmayan 1956 yılında Şevket Rado tarafından yayın hayatına başlayan ve bir anda tirajı yüz binlere çıkan içerisinde fal, bulmaca, gezi notları güncel moda ve fotoromanların bulunduğu, dönemin magazinsel konularını kapsayan, tam sayfa renkli fotoğrafların olduğu, elinize aldığınızda, ince, kayar gibi açılan, ithal kâğıt baskısıyla vazgeçilmez magazin dergisi hayat mecmuası akla geliyor. Nasıl koşullarda yaşadığınızı, yaşama biçiminizi, tarihsel biyografinizi de ifade edebiliyorsunuz hayat kelimesiyle ya da sevdiğinize verdiğiniz önemi… Sonra Arapça’da üstü kapalı bir ve birkaç yanı kapalı sofa, avlu, sundurma anlamına geliyor.[1] Hepsinde ortak bir yan var… Yaşamın devam ettiğinin, önemsemenin, paylaşmanın göstergesi,  dışarısıyla kurulan bağlantı.  

Hayat Yapı Kooperatifinin adının belirlenmesinde tüm bunların ve dönemin popüler dergisinin etkisinin de olabileceği düşünülebilir. Ancak kooperatifin kuruluş sürecinde kooperatif üyeleri arasında doktorların varlığı hayat adının anlamını daha bir öne çıkartmaktadır. Hayat Mecmuası Kapağı Hayat Yapı Kooperatifi’ni oluşturan kişiler 1950 li yıllarda, dönemin bürokraside görev alan üst düzey meslek sahibi kişilerin bir araya geldiği yeni bir yaşam modelinin de göstergesidir. Kooperatifi oluşturan üyelerin bir diğer ortak noktaları ise Ankara Lisesi mezunları olmaları ve bir şekliyle politika ile (Demokrat Parti)  kurdukları bağlantıdır. 

 1950‘li yıllarda değişik yerlerde bürokraside tanınmış üst düzey devlet memurlarının ve tanınmış doktorların kurduğu, Hayat Yapı Kooperatifinin üyeleri arasında; TBMM 1.Dönem Ankara Milletvekillerinden Şakir Kınacı’nın kızı Nebahat Taşkın, Ankara’nın ünlü avukatlarından ve Türkiye Barolar Birliği’nin kuruluşunda bulunan Mehmet Nomer, Kurtuluş Savaşı Şark Cephesi Komutanı, Genel Kurmay 2.Başkanlığı yapan General Mustafa Sabri Ertuğ’un kızı, Fransızca Öğretmeni, Türkan Uluger[2], İstiklal Mahkemesi başkanlarından Kel Ali (Çetinkaya)'nin damadı olan ve 1962'deki İsmet İnönü Hükümeti'nde Bayındırlık Bakanlığı yapan, 27 Mayıs darbesinden sonra oluşturulan Kurucu Meclis'te Anayasa Komisyonu Başkanvekilliği yapan, Emin Paksüt[3] , gibi dönemin ileri gelenleri, Kooperatifin kurucuları arasında Adnan Menderes’in özel doktorluğunu yapan, 1977 yılında Sağlık Bakanlığı görevini üstlenen Profesör Celal Ertuğ’ da bulunmaktadır.

1957 yılında tasarladığı özgün projesiyle, modern mimarlığın öncülerinden Anıtkabirin mimarı Halid Emin Onat hayat vermiştir Hayat Apartmanına. 

Hayat Apartmanı, İmarın Çankaya Kavaklıdere mevkiinde 5000 metrekare yüzölçümlü arsa üzerinde 2551 ada 2-8-9-10 parsellerinin tevhidinden oluşan arsa üzerinde konumlanmıştır.

Kooperatifin 5000 m2 lik arsası birkaç parselin parça parça satın alınmasıyla tevhidi yapılarak, vekiller heyetinden tasdikli 6600/B nolu planın, idare heyetinin 17.10 1952 gün ve 494 sayılı kararı ile kabul edilerek oluşturulmuştur.[4] Arsanın bir bölümü, üzüm bağlarından, büyük bir bölümü ise, yine o bölgede yaşayan, Kayserili, gazinoları olan, Karamancılar olarak bilinen işadamından alınmıştır. Arsa karşılığı, Karamancılara hem bir bedel ödenmiş hem de Hayat Apartmanından daire verilmiştir[5]. Arsa’da parsellerin tevhidinden önce Recai Bey’in 2 katlı köşkünün bulunduğu ise tevatürdür.

Hayat Apartmanının 5000 m² lik arsa maliyeti kooperatif üyelerine toplam 300.000 TL’ye mal olmuş, binanın mimarı olan H.Emin Onat’a da proje bedeli olarak 300.000 TL ödenmiş[6]. Çok az mimarın olduğu 1950 li yıllarda, mimarların aldıkları proje bedelleri de mimarlığa verilen önemin göstergelerinden birisi olarak değerlendirilebilir.

Hayat Yapı kooperatifinin mimari projesi 07.12.1957 yılında Ankara Belediyesi İmar Müdürlüğü tarafından onaylanmış, 14 0cak 1958 tarihinde yapı ruhsatı alınarak inşasına başlanılmıştır. O yıllarda konut edinme ile ilgili kredilerin yoğun olduğu bir dönemde kooperatif kredi ile değil, üyelerinin mali desteğiyle şekillenmiştir. Öte yandan yapı üyelerin kendi olanaklarıyla yapılmasından kaynaklı ancak 1967 yılında tamamlanabilmiştir.

Yapı Emin Onat tarafından 2 bodrum 9 normal kat olarak planlanmış, ancak mali yetersizlikten kaynaklı 7 kat inşa edilebilmiştir. Emin Onat’ın tasarımlarında yer alan sinema salonu, teras katında bulunan kulüp, okul, pastane, çocuk bahçesi birimleri de yine aynı nedenlerden kaynaklı yapılamamıştır. 

 A ve B olarak iki blok halinde 58.50x13.5m boyutlarında dikdörtgen bir tabana oturan, ön cephede büyük sütunlar üzerinde yükselen yapı 4 dükkân,1 pastane,1 büro,1 berber dükkânı,1 pavyon ve her katta 2 daire olmak üzere 28 daire, 8 dükkândan oluşmuştur. Hayat Apartmanı betonarme iskelet ve tuğla yığma yapı olarak inşa edilmiştir.

Bodrum katlarında yapılan statik çözümlemeler ile Ankara’nın statik açıdan en sağlam binalarından birisi olduğu, kolonlarında Ankara’da ilk defa 18 lik demir kullanıldığı, bir kolonda 100 e yakın nervürlü demir olduğunu, İngiltere’de ihtisas görmüş şimdilerde 80 yaşında olan ve aynı mahallede oturan bir inşaat mühendisinin söylencesi olarak dilden dile dolaşmaktadır.

İki blok olarak inşa edilen yapının bodrum katında ve çatı arasında blokları birbirine bağlayan bağlantı mekânları bulunmaktadır.

Emin Onat’ın 1961 yılında vefat etmesiyle birlikte yapının tadilat projeleri Nejat Ersin tarafından hazırlanmış,  her blokta bulunan çift asansörler teke düşürülmüş, mutfaktaki balkonlar, alanın küçük olduğu gerekçesiyle, mutfağa dâhil edilmiştir. Ankara’da batıya dönük balkonların pek kullanılmasından kaynaklı balkonların bir bölümü salona katılmış, her binaya bir şömine yapılmıştır. Sosyal tesislerin bir bölümü olan pavyon, bodrum katta inşa edilmiştir. Pavyon bir süre Kemal Şatıroğlu tarafından işletilmiş sonrasında kapatılmıştır.Hayat yapı kooperatifinin her bir detayı özenle tasarlanmıştır. Daire kapılarının üzerinde kullanılan cam tuğla ile yaratılan aydınlık,  mutfak balkonlarının, dışarıya sofra bezi silkelenmesin diye tasarlanmış demirleri, kalorifer peteklerinin niş içerisine alınması, binada kullanılan mozaikler, duvarlarda kullanılan mermerler hala orijinalliğini korumaktadır.

 Hayat Apartmanı tasarlandığı yıllarda, bir ailenin ihtiyacı olan, kültürel sanatsal, sosyal, ihtiyaçlarını karşılayacak tüm birimleri (sinema, kulüp, pastane, okul, çocuk bahçesi, kuaför v.b) bir arada çözebilen bütünlüklü yaklaşımıyla, gündelik hayata yönelik, demokratik yaklaşım getiren tasarımıyla, malzeme kullanımı, detaylardaki insan ölçeği ve ihtiyaçları, yalın tasarımı ile Emin Onat’ın özgün, modern mimarlık ürünlerinden birisidir.

  Ancak bugün yapının kullanımında ve mekânsal odaklanışında,  dönemin sosyal kültürel ihtiyaçlarını karşılayacak bütünlüklü tasarımını yapı bütünlüğü içerisinde görmek olanaksızdır. Öte yandan yapıdaki detayların bir bölümünün 1961 yılında Emin Onat’ın vefatıyla birlikte projeyi tamamlayan, Nejat Ersin’ininde projenin ihtiyaçlardan kaynaklı kullanıma göre dönüştürülmesinde ve mekânsal kalitenin arttırılmasında payı olduğunu söylemek gerekir.  Hayat Yapı Kooperatifi yapıldığı dönemde, kurbağa seslerinden uyunamayan ve derenin akışıyla ağaçların yapraklarında dolaşan rüzgârın sesiyle uyanılan, Eylül ayında bağbozumu yapılan üzüm bağlarında dolaşılan bir bütünlüklü kent parçasının bir bileşeniydi.

Adını o semte veren Kavaklıdere sahiciydi. Konumlanışı açısından insanın hayatına hayat kattığı ise kuşkusuz şüphe götürmezdi.Şimdilerde ise yapının çekme mesafelerinin genişliği,  kaldırımlar arasında sıkışmış bir koridordan ibaret olan Tunalı Hilmi Caddesinin , Arjantin Caddesiyle randevulaştığı yerde bir buluşma mekânı olarak semtin “hayat damarlarından” birini oluşturuyor. 

(*) Bu yazı yazarın, Bina Öyküleri (1950–1960)  adlı yayınlanmak üzere hazırladığı kapsamlı bir çalışmasının kısa bir bölümünü içermektedir.Fotoğraflar: Tezcan Karakuş Candan